Độ đảo là hiệu giữa điểm gần nhất và điểm xa nhất của biên dạng so với trục chuẩn, đọc bằng đồng hồ so khi quay chi tiết, nên gộp cả méo lẫn lệch tâm. Độ đồng trục chỉ đo khoảng lệch giữa trục hình trụ tham chiếu và trục chuẩn, và phải dựng từ dữ liệu đo.
Kết luận trên đúng khi bản vẽ theo ISO 1101 và hiểu định nghĩa theo cách Taylor Hobson diễn đạt. Có hai chỗ làm con số trên biên bản đổi đi dù chi tiết không đổi: ngay với ISO 1101 đã có hai cách hiểu phổ biến để tìm trục, thường gọi Coax (ISO) và Coax (DIN); còn ASME Y14.5-2018 đã bỏ hẳn dung sai độ đồng tâm — thuật ngữ, ký hiệu lẫn khái niệm — theo trích dẫn mục A-8.4 của Mitutoyo America. Bản vẽ theo JIS hoặc TCVN chưa được đối chiếu trong bài này.
Bảng đối chiếu độ đảo hướng kính và độ đồng trục
| Tiêu chí | Độ đảo hướng kính (circular runout) | Độ đồng trục (coaxiality) |
|---|---|---|
| Định nghĩa trong ISO 1101, theo diễn đạt của Taylor Hobson [1] | Khoảng cách hướng kính giữa hai đường tròn đồng tâm với chuẩn vừa bao trọn dữ liệu đo | Đường kính của hình trụ có trục là trục chuẩn, vừa bao trục của hình trụ tham chiếu |
| Vùng dung sai, theo Mitutoyo [3] | Nằm giữa hai đường tròn cách nhau t, đồng tâm với chuẩn | Hình trụ đường kính t, đồng tâm với chuẩn |
| Có phải dựng đường tròn hay hình trụ tham chiếu | Không — Taylor Hobson ghi rõ không cần khớp đường tròn tham chiếu nào [1] | Có — so trục của hình trụ tham chiếu với trục chuẩn [1] |
| Méo (sai lệch hình dạng) có lọt vào số đo | Có — độ đảo là sai lệch tổng hợp khi quay trọn một vòng quanh trục chuẩn [4] | Không — chỉ xét vị trí của trục |
| Kiểm bằng gì | Đồng hồ so áp vào chi tiết khi quay trên mũi tâm [1] | Thiết bị dựng được trục từ dữ liệu: máy đo độ tròn, máy đo tọa độ có phần mềm tính trục [1][2] |
| Phạm vi hình học | Từng mặt cắt ngang | Đường trung vị dẫn xuất theo chiều dài phần tử — Mitutoyo America ghi là kiểm soát 3D [2] |
| Trong ASME Y14.5-2018 | Vẫn là lựa chọn để kiểm phần tử đồng trục [2] | Không còn dung sai "đồng tâm"; Mitutoyo America ghi vị trí (position) và độ đảo là lựa chọn tốt hơn [2] |
Nguồn [1]–[4] ghi ở khối "Nguồn và giới hạn", tra ngày 10/09/2026. Bảng dùng lời diễn đạt của hãng và trường đại học; chúng tôi không chép nguyên văn tiêu chuẩn trả phí.
Vì sao đồng hồ so đọc được độ đảo mà không đọc được độ đồng trục?
Vì định nghĩa độ đảo được viết đúng theo cách đồng hồ so làm việc. Taylor Hobson mô tả độ đảo luôn gắn với chuẩn, là hiệu giữa điểm gần nhất và điểm xa nhất của biên dạng tính từ chuẩn, và phản ánh độ dịch của kim đồng hồ so áp vào chi tiết khi chi tiết quay trên mũi tâm [1]. Người đo không phải tính gì: tổng dao động kim trong một vòng chính là con số cần tìm.
Độ đồng trục thì khác. Nó hỏi trục của phần tử nằm ở đâu so với trục chuẩn, mà trục không phải thứ đầu đo chạm vào được. Muốn có trục phải đo đủ nhiều điểm quanh nhiều mặt cắt, khớp đường tròn cho từng mặt cắt để có tâm, rồi dựng trục qua các tâm đó — tức là việc của phần mềm máy đo. Đồng hồ so chỉ cho độ lệch bán kính tại chỗ mũi dò chạm, không cho tâm.
Còn một lớp nhiễu nữa khi quay trên mũi tâm: Taylor Hobson lưu ý số đọc khi đó không chỉ phản ánh độ không tròn mà còn lẫn cả độ võng, độ cong của chi tiết và việc định tâm không hoàn hảo [1]. Con số độ đảo đọc được vì vậy là số của cả cách gá, không riêng của chi tiết.
Chi tiết đúng tâm mà méo, hoặc tròn mà lệch tâm: hai dung sai phản ứng thế nào?
Đi thẳng từ định nghĩa ở bảng trên, hai ca biên cho thấy vì sao không được coi hai con số là một:
- Mặt cắt tròn gần như hoàn hảo nhưng tâm lệch khỏi trục chuẩn. Cả độ đảo lẫn độ đồng tâm đều khác 0, vì cả hai đều thấy phần lệch tâm.
- Mặt cắt méo đều ba múi nhưng tâm đường tròn tham chiếu nằm đúng trên trục chuẩn. Độ đồng tâm theo định nghĩa của ISO 1101 (đường kính vòng tròn đồng tâm với chuẩn bao tâm của đường tròn tham chiếu) gần bằng 0, trong khi độ đảo vẫn ghi được biên độ của các múi, vì khoảng cách từ chuẩn tới biên dạng thay đổi theo từng múi. Méo nhiều cạnh loại này còn lọt qua cả panme — xem đo đường kính 2 điểm và 3 điểm.
Mẹo sai: "Đọc đồng hồ so ra bao nhiêu thì độ đồng tâm là bấy nhiêu." Độ đảo là sai lệch tổng hợp so với chuẩn [4], còn độ đồng tâm là độ dịch giữa tâm đường tròn tham chiếu và chuẩn [1] — hai đại lượng khác định nghĩa. Chiều ngược lại, "độ đảo đạt thì độ đồng trục chắc chắn đạt", các nguồn đã kiểm không đưa ra quy tắc suy nào, nên bài không khẳng định.
Vì sao cùng một chi tiết mà hai máy đo cho hai số độ đồng trục?
Có ba nguyên nhân nằm ngoài chi tiết, cả ba đều có nguồn:
- Hai cách tìm trục. Taylor Hobson ghi có hai cách hiểu phổ biến để tìm giá trị độ đồng trục, đôi khi gọi là Coax (ISO) và Coax (DIN) vì cách thứ hai từng được dùng phổ biến ở Đức [1]. Hai máy chọn hai cách thì hai số.
- Tên ISO, cách tính ASME. Mitutoyo America lưu ý nhiều phần mềm đo thương mại, chẳng hạn trên máy đo tọa độ, dùng thuật ngữ của ISO 1101 nhưng lại đánh giá độ đồng tâm như một dung sai vị trí của Y14.5 [2].
- Cùng chữ "đồng tâm", khác nghĩa. Theo so sánh của Mitutoyo America, độ đồng tâm của ASME Y14.5 kiểm các điểm trung vị đối xứng, còn độ đồng tâm của ISO 1101 kiểm một điểm tâm trong mặt phẳng; độ đồng trục của ISO 1101 kiểm đường trung vị dẫn xuất trong không gian [2].
Hệ quả thực hành: biên bản đo độ đồng trục mà không ghi tiêu chuẩn và cách tính trục thì không so được với biên bản của nơi khác. Khi chi tiết qua tay hai xưởng hoặc hai phòng đo, thống nhất cách tính trước khi thống nhất con số.
Bảng quyết định: bản vẽ ghi gì thì kiểm bằng gì
| Nhìn thấy trên bản vẽ hoặc tại máy | Kiểm bằng | Ghi vào biên bản |
|---|---|---|
| Ký hiệu độ đảo kèm chữ chỉ chuẩn | Đồng hồ so, quay chi tiết quanh đúng chuẩn đã ghi trên bản vẽ | Tổng dao động kim trong một vòng tại mặt cắt đo, cách gá |
| Ký hiệu độ đồng trục, bản vẽ theo ISO | Máy đo dựng được trục (máy đo độ tròn, máy đo tọa độ) | Tên thiết bị, cách tính trục: Coax (ISO) hay Coax (DIN) |
| Xưởng chỉ có đồng hồ so mà bản vẽ ghi độ đồng trục | Đo độ đảo để sàng lọc sơ bộ | Ghi đúng tên là "độ đảo" và để trống ô độ đồng trục |
| Bản vẽ ghi theo ASME Y14.5-2018 mà vẫn có ký hiệu đồng tâm | Hỏi lại người lập bản vẽ trước khi đo | Câu hỏi đã gửi và câu trả lời nhận được |
| Kim lên xuống đúng một lần trong mỗi vòng quay | Kiểm lại gá và mũi tâm trước — dấu hiệu lệch tâm giữa mặt đo và trục quay | Có sửa gá hay không, số trước và sau khi sửa |
| Kim lên xuống nhiều lần đều nhau trong mỗi vòng | Tách thành phép đo độ tròn riêng | Ghi nghi méo nhiều cạnh, chưa kết luận độ đồng trục |
Nguồn và giới hạn
Tra ngày 10/09/2026.
- [1] Taylor Hobson (AMETEK), Exploring Roundness — A fundamental guide to the measurement of cylindrical form (PDF): https://www.taylor-hobson.com.cn/-/media/ametektaylorhobson/files/learning-zone/chinese/books/exploring-roundness.pdf — định nghĩa độ đảo, độ đồng tâm, độ đồng trục theo ISO 1101; hai cách hiểu Coax; nhiễu khi quay trên mũi tâm.
- [2] Mitutoyo America, GD&T and the new ASME Y14.5-2018 (slide, 2019): https://www.mitutoyo.com/webfoo/wp-content/uploads/ASME_Y14.5-2018_Salsbury.pdf — trích mục A-8.4 bỏ độ đồng tâm; so sánh khái niệm ASME và ISO; ghi chú về phần mềm đo.
- [3] Mitutoyo, Quick Guide to Precision Measuring Instruments — Roundform (PDF): https://www2.mitutoyo.co.jp/eng/products/menu/QuickGuide_Roundtest.pdf — vùng dung sai của độ đồng tâm, độ đồng trục, độ đảo hướng kính.
- [4] Florida International University, bài giảng EML 1533 GD&T Symbols and Terms: https://web.eng.fiu.edu/wbao/EML_1533_notes/EML1533_L11_GDTSymbols.htm — độ đảo là sai lệch tổng hợp khi quay 360° quanh trục chuẩn.
- Tiêu chuẩn, chỉ dẫn tên và số hiệu: ISO 1101:2017 Geometrical product specifications (GPS) — Geometrical tolerancing — Tolerances of form, orientation, location and run-out (tên đối chiếu tại trang của cơ quan tiêu chuẩn Estonia evs.ee vì iso.org chặn truy cập tự động); ASME Y14.5-2018 Dimensioning and Tolerancing (trang asme.org ghi bản 2018, tái khẳng định 2024). Cả hai là tài liệu trả phí; mục A-8.4 chỉ được dẫn qua trích lại của Mitutoyo America, bài chưa đọc văn bản gốc.
Bảng này không dùng cho:
- Quy đổi số độ đảo ra số độ đồng trục hoặc ngược lại: nguồn đã kiểm không có quy tắc quy đổi, bài không đưa hệ số nào.
- Chọn trị số dung sai cho bản vẽ.
- Bản vẽ theo JIS hoặc TCVN: chưa đối chiếu.
- Thuật toán cụ thể của Coax (ISO) và Coax (DIN): nguồn chỉ nêu tên hai cách hiểu, không mô tả đủ để bài viết lại.
Không xác định được từ bài này: phần mềm máy đo bạn đang dùng tính trục theo cách nào — phải đọc tài liệu của phần mềm hoặc hỏi đơn vị đo.
Cần chính xác hơn: độ đảo toàn phần và cách ghi trên bản vẽ ở nhóm dung sai độ đảo; hệ ký hiệu dung sai hình học ở ký hiệu dung sai hình học GD&T; cách máy đo tọa độ dựng hình học ở máy đo tọa độ CMM.
Câu hỏi thường gặp
Độ đảo hướng tâm là gì? Là dung sai độ đảo xét theo phương bán kính tại một mặt cắt: khi quay chi tiết quanh trục chuẩn, đường biên dạng phải nằm giữa hai đường tròn cách nhau t và đồng tâm với chuẩn, theo cách Mitutoyo trình bày vùng dung sai. Trong thực hành xưởng, nó được đọc bằng tổng dao động kim đồng hồ so trong một vòng.
Độ đồng tâm và độ đồng trục khác nhau thế nào? Theo ISO 1101, độ đồng tâm kiểm một điểm tâm trong mặt phẳng cắt ngang so với chuẩn, còn độ đồng trục kiểm cả trục của phần tử theo chiều dài, với vùng dung sai là hình trụ đường kính t quanh trục chuẩn. Mitutoyo America tóm lại là một bên kiểm soát 2D, một bên kiểm soát 3D.
Cách đo độ đồng trục như thế nào? Cần thiết bị dựng được trục: đo nhiều mặt cắt dọc phần tử, khớp đường tròn để có tâm từng mặt cắt, dựng trục tham chiếu qua các tâm rồi so với trục chuẩn. Máy đo độ tròn hoặc máy đo tọa độ làm việc này; biên bản phải ghi cách tính trục vì có hai cách hiểu phổ biến.
Đo độ đồng trục bằng đồng hồ so được không? Không trực tiếp. Đồng hồ so đọc độ đảo — hiệu giữa điểm gần nhất và xa nhất so với trục quay — và con số đó gộp cả méo lẫn lệch tâm. Có thể dùng nó để sàng lọc, nhưng ghi tên là độ đảo, không ghi là độ đồng trục.
Ký hiệu độ đồng tâm còn dùng trong ASME Y14.5-2018 không? Không. Theo trích dẫn mục A-8.4 của Mitutoyo America, dung sai độ đồng tâm và độ đối xứng đã bị bỏ khỏi ASME Y14.5-2018, cả thuật ngữ, ký hiệu và khái niệm, với lý do loại bỏ nhầm lẫn khi áp dụng. Bản vẽ theo ISO 1101 thì vẫn có độ đồng tâm và độ đồng trục.
Độ đảo đạt thì độ đồng trục có chắc đạt không? Các nguồn đã kiểm không đưa quy tắc suy từ độ đảo sang độ đồng trục. Hai dung sai khác định nghĩa và khác cách tính, nên muốn chắc phải đo đúng đại lượng bản vẽ ghi, bằng thiết bị dựng được trục.