Dung sai độ đảo (runout) là nhóm ký hiệu GD&T duy nhất được định nghĩa gắn liền với cách đo thực tế: gá chi tiết quay quanh trục chuẩn tham chiếu, áp đồng hồ so vào bề mặt cần kiểm, đọc độ lệch kim khi chi tiết quay trọn vòng — khác với các nhóm dung sai khác (thường định nghĩa trước bằng vùng hình học rồi mới suy ra cách đo).
Độ đảo hướng tâm (circular runout)
Áp dụng cho một mặt cắt đơn lẻ tại một vị trí dọc trục. Đồng hồ so đặt cố định tại vị trí đó, chi tiết quay tròn một vòng quanh trục chuẩn — độ lệch lớn nhất kim đồng hồ so đọc được chính là giá trị độ đảo hướng tâm tại mặt cắt đó. Mỗi mặt cắt cần kiểm riêng nếu có yêu cầu cho nhiều vị trí.
Độ đảo toàn phần (total runout)
Đồng hồ so di chuyển dọc theo toàn bộ chiều dài bề mặt trong khi chi tiết vẫn quay liên tục quanh trục chuẩn — kiểm soát đồng thời cả sai lệch hướng tâm lẫn sai lệch dọc trục trên toàn bộ bề mặt, không chỉ tại từng mặt cắt riêng lẻ. Đây là dung sai nghiêm ngặt hơn, gộp chung ảnh hưởng của cả độ tròn, độ trụ, độ đồng tâm và độ vuông góc so với chuẩn vào một phép đo duy nhất.
Vì sao độ đảo nhạy với nhiều loại sai số cùng lúc
Vì độ đảo đo bằng cách quay chi tiết thực tế quanh trục chuẩn, giá trị đọc được chịu ảnh hưởng cộng dồn từ: độ lệch tâm (đồng tâm), độ méo (độ tròn), và độ nghiêng trục (vuông góc) — một chi tiết có thể đạt riêng lẻ từng dung sai hình dạng/vị trí khác nhưng vẫn KHÔNG đạt độ đảo nếu các sai số nhỏ này cộng hưởng theo cùng hướng khi quay. Ngược lại, độ đảo đạt thường (nhưng không chắc chắn) ngụ ý các dung sai thành phần cũng ở mức chấp nhận được.
Ứng dụng thực tế
Độ đảo hướng tâm phổ biến cho các cổ trục lắp vòng bi, bề mặt lắp phớt chắn dầu — nơi độ lệch tại từng mặt cắt ảnh hưởng trực tiếp tới độ rung và tuổi thọ vòng bi. Độ đảo toàn phần dùng cho các trục dài chịu tải quay tốc độ cao, nơi sai lệch dọc theo toàn bộ chiều dài ảnh hưởng tới cân bằng động của cụm quay.
Thuật ngữ
- Đồng hồ so (dial indicator): dụng cụ đo cơ khí hiển thị độ lệch nhỏ, dùng phổ biến để đo độ đảo trực tiếp trên máy.
- Cân bằng động (dynamic balance): trạng thái phân bố khối lượng đều quanh trục quay, giảm rung động khi vận hành tốc độ cao.
Tài liệu tham khảo
- GD&T Basics, The ASME Y14.5 GD&T Standard (định nghĩa circular/total runout): https://www.gdandtbasics.com/asme-y14-5-gdt-standard/