Dung sai vị trí (position) là ký hiệu thuộc nhóm dung sai vị trí trong 14 ký hiệu GD&T (cùng nhóm với độ đồng tâm, độ đối xứng — xem GD&T tổng quan), và trên thực tế là ký hiệu được dùng nhiều nhất trong bản vẽ kỹ thuật hiện đại, đặc biệt cho vị trí lỗ.
Vùng dung sai hình trụ
Khác với cách ghi tọa độ truyền thống (kích thước X, Y mỗi trục kèm dung sai ± riêng, tạo vùng dung sai hình chữ nhật), dung sai vị trí định nghĩa vùng dung sai là một hình trụ có đường kính bằng giá trị dung sai ghi trong khung kiểm soát, tâm trùng vị trí đúng lý thuyết (true position) của đặc tính.
Tâm lỗ thực tế được coi là đạt nếu nằm ở bất kỳ đâu trong vùng hình trụ này — không phân biệt lệch theo hướng nào.
Vì sao vùng hình trụ hiệu quả hơn vùng chữ nhật
Với cùng một dung sai cho phép theo mỗi trục X/Y, vùng chữ nhật có diện tích nhỏ hơn vùng tròn nội tiếp nó — nghĩa là cách ghi tọa độ truyền thống loại bỏ oan những vị trí lệch chéo (theo đường chéo hình chữ nhật) dù chúng vẫn đủ xa tâm để không ảnh hưởng chức năng lắp ghép. Vùng hình trụ của dung sai vị trí tận dụng đúng diện tích cho phép thực tế theo mọi hướng, cho phép dung sai lớn hơn khoảng 57% so với cách ghi tọa độ ở cùng mức độ an toàn chức năng — giảm phế phẩm mà không giảm chất lượng lắp ghép.
Kết hợp với điều kiện vật liệu MMC
Dung sai vị trí thường được ghi kèm điều kiện MMC (Ⓜ) để tận dụng dung sai thưởng — khi lỗ gia công lớn hơn kích thước MMC (điều kiện vật liệu nhiều nhất), dung sai vị trí cho phép được cộng thêm phần chênh lệch đó, vì lỗ lớn hơn có thêm khoảng trống để bù trừ sai lệch vị trí mà vẫn lắp vừa chốt/bu lông. Xem chi tiết cơ chế này ở bài MMC · LMC · RFS.
Ứng dụng thực tế
Dung sai vị trí phổ biến nhất cho các bộ lỗ bắt bu lông trên mặt bích, lỗ định vị chốt, hoặc bất kỳ nhóm lỗ nào cần lắp khớp với chi tiết đối ứng — tình huống mà hướng lệch không quan trọng bằng khoảng cách lệch tổng thể so với vị trí đúng.
Thuật ngữ
- Vị trí đúng lý thuyết (true position): vị trí hình học hoàn hảo của đặc tính theo kích thước cơ bản (basic dimension) trên bản vẽ, không có dung sai riêng — dung sai chỉ áp dụng cho khoảng lệch cho phép quanh điểm này.
- Kích thước cơ bản (basic dimension): kích thước lý thuyết dùng để xác định vị trí đúng, thường đóng khung hình chữ nhật trên bản vẽ GD&T.
Tài liệu tham khảo
- GD&T Basics, The ASME Y14.5 GD&T Standard (vùng dung sai hình trụ, mức dùng phổ biến): https://www.gdandtbasics.com/asme-y14-5-gdt-standard/