Nhóm dung sai hình dạng (form tolerances) là 4 trong 14 ký hiệu GD&T đã liệt kê ở bài GD&T là gì — đặc điểm chung: không cần chuẩn tham chiếu (datum), vì các dung sai này chỉ kiểm soát hình dạng nội tại của bản thân đặc tính, không quan tâm vị trí/hướng so với đặc tính khác.
Độ thẳng (straightness)
Vùng dung sai là một hình trụ (khi áp dụng cho trục/đường tâm) hoặc dải hình chữ nhật (khi áp dụng cho đường trên bề mặt) bao quanh đường lý tưởng. Toàn bộ đường thực tế phải nằm trong vùng này. Ứng dụng phổ biến: trục dài cần kiểm soát độ cong vênh dọc trục.
Độ phẳng (flatness)
Vùng dung sai là khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song. Toàn bộ bề mặt thực tế phải nằm giữa hai mặt phẳng này. Khác với độ song song (cùng dạng vùng dung sai nhưng CẦN chuẩn tham chiếu), độ phẳng chỉ đánh giá bề mặt so với chính nó — không so với bất kỳ đặc tính nào khác.
Độ tròn (circularity)
Áp dụng cho mặt cắt ngang tại một vị trí bất kỳ dọc trục chi tiết trụ hoặc côn. Vùng dung sai là khoảng cách giữa hai đường tròn đồng tâm. Mỗi mặt cắt được đánh giá độc lập — độ tròn đạt tại một mặt cắt không đảm bảo mặt cắt khác cũng đạt.
Độ trụ (cylindricity)
Mở rộng của độ tròn ra toàn bộ chiều dài chi tiết — vùng dung sai là khoảng cách giữa hai hình trụ đồng tâm bao trùm toàn bộ bề mặt trụ. Độ trụ là dung sai hình dạng nghiêm ngặt nhất trong 4 loại vì phải kiểm soát đồng thời độ tròn tại mọi mặt cắt VÀ độ thẳng dọc trục.
Phân biệt với dung sai kích thước
Một trục đạt đúng đường kính danh nghĩa theo dung sai ISO 286 (xem tra dung sai lắp ghép) vẫn có thể bị méo (không tròn) hoặc cong (không thẳng) trong phạm vi kích thước cho phép — dung sai kích thước không tự động đảm bảo hình dạng đúng. Đây là lý do GD&T tồn tại như một hệ dung sai bổ sung, không thay thế.
Thuật ngữ
- Đường lý tưởng (nominal line): đường hình học hoàn hảo dùng làm chuẩn xác định vùng dung sai hình dạng.
- Mặt cắt ngang (cross-section): lát cắt vuông góc trục chi tiết, dùng để đánh giá độ tròn tại từng vị trí.
Tài liệu tham khảo
- GD&T Basics, The ASME Y14.5 GD&T Standard: https://www.gdandtbasics.com/asme-y14-5-gdt-standard/