Nhóm dung sai hướng (orientation tolerances) — song song, vuông góc, độ nghiêng — kiểm soát góc của một bề mặt/trục/mặt phẳng trung tâm so với một chuẩn tham chiếu (datum), khác với nhóm hình dạng đã nêu ở dung sai hình dạng — nhóm hình dạng không cần chuẩn tham chiếu, nhóm hướng bắt buộc phải có.
Bản chất chung: độ phẳng có chuẩn tham chiếu
Cả ba ký hiệu trong nhóm này về bản chất là cùng một phép kiểm tra độ phẳng, chỉ khác góc yêu cầu so với chuẩn:
- Độ song song (parallelism): góc yêu cầu = 0° (hoặc 180°) so với chuẩn tham chiếu.
- Độ vuông góc (perpendicularity): góc yêu cầu = 90° so với chuẩn tham chiếu.
- Độ nghiêng (angularity): góc yêu cầu là một giá trị bất kỳ khác 0°/90°, ghi rõ trong khung kiểm soát.
Vùng dung sai
Với bề mặt phẳng, vùng dung sai của cả ba ký hiệu đều là khoảng cách giữa hai mặt phẳng song song — giống hệt vùng dung sai độ phẳng — nhưng hai mặt phẳng này được định hướng đúng góc yêu cầu (0°, 90° hoặc góc α) so với chuẩn tham chiếu, thay vì định hướng tự do theo bề mặt thực tế như độ phẳng.
Với trục/đường tâm, vùng dung sai có thể là hình trụ (tương tự độ thẳng nhưng định hướng theo góc so với chuẩn) tùy cách ghi trong khung kiểm soát.
Vì sao cần tách riêng thay vì chỉ ghi góc bằng kích thước thường
Ghi góc bằng dung sai kích thước thông thường (ví dụ 90° ± 0,5°) chỉ kiểm soát góc tại các điểm đo cụ thể, không đảm bảo toàn bộ bề mặt phẳng và đúng hướng. Dung sai hướng GD&T kiểm soát đồng thời cả độ phẳng của bề mặt VÀ hướng của nó so với chuẩn trong một phép đo duy nhất — chặt chẽ hơn và phản ánh đúng ý nghĩa chức năng (ví dụ mặt lắp ghép cần vuông góc thật với trục để bu lông không bị lệch tải).
Ứng dụng thực tế
Độ vuông góc thường dùng cho mặt bích lắp ghép với trục, mặt đế máy cần vuông góc với thành đứng. Độ song song dùng cho hai mặt của tấm phẳng cần độ dày đều theo hướng đo cụ thể, hoặc rãnh trượt cần song song với mặt chuẩn dẫn hướng. Độ nghiêng ít gặp hơn — dùng cho các bề mặt vát góc cố định theo thiết kế (ví dụ mặt côn định vị).
Thuật ngữ
- Chuẩn tham chiếu (datum): mặt/đường/điểm dùng làm gốc so sánh cho dung sai hướng, vị trí — xem chi tiết hệ chuẩn A-B-C ở bài GD&T tổng quan.
Tài liệu tham khảo
- GD&T Basics, Parallelism / Perpendicularity / Angularity: https://www.gdandtbasics.com/parallelism/