Điều kiện vật liệu (material condition modifiers) — MMC, LMC, RFS — là các ký hiệu bổ sung gắn kèm trong khung kiểm soát đặc tính đã nêu ở bài GD&T tổng quan, áp dụng chủ yếu cho dung sai vị trí và một số dung sai hướng — quyết định dung sai cho phép có cố định hay thay đổi theo kích thước thực tế của đặc tính.
Ba điều kiện vật liệu
- MMC (Maximum Material Condition — Ⓜ): điều kiện chi tiết chứa nhiều vật liệu nhất — lỗ ở kích thước nhỏ nhất cho phép, trục ở kích thước lớn nhất cho phép.
- LMC (Least Material Condition — Ⓛ): ngược lại MMC — chi tiết chứa ít vật liệu nhất — lỗ ở kích thước lớn nhất cho phép, trục ở kích thước nhỏ nhất cho phép.
- RFS (Regardless of Feature Size): dung sai hình học áp dụng cố định, không phụ thuộc kích thước thực tế của đặc tính — đây là mặc định khi không ghi ký hiệu MMC/LMC nào.
Dung sai thưởng (bonus tolerance) — cơ chế của MMC
Khi khung kiểm soát ghi dung sai vị trí kèm Ⓜ, quy tắc là: mỗi milimét (hoặc đơn vị tương ứng) lỗ lớn hơn kích thước MMC, dung sai vị trí được cộng thêm đúng bằng lượng chênh lệch đó.
Logic vật lý phía sau: lỗ càng lớn hơn kích thước tối thiểu, càng còn nhiều "chỗ trống" xung quanh chốt/bu lông lắp vào — nên chấp nhận lệch vị trí nhiều hơn mà chi tiết vẫn lắp vừa. Ngược lại, khi lỗ ở đúng kích thước MMC (nhỏ nhất, khít nhất), dung sai vị trí phải giữ đúng giá trị ghi trên bản vẽ — không có khoảng dư để bù trừ.
Cơ chế này giải thích vì sao MMC gần như luôn đi kèm dung sai vị trí (xem dung sai vị trí) — nó trực tiếp giảm tỷ lệ phế phẩm cho các chi tiết có lỗ lớn hơn mức tối thiểu mà vẫn đảm bảo chức năng lắp ghép.
Khi nào dùng LMC và RFS
- LMC ít gặp hơn MMC — dùng khi mối quan tâm là độ dày thành tối thiểu xung quanh đặc tính (ví dụ đảm bảo đủ vật liệu quanh lỗ để không bị nứt), thay vì khả năng lắp ghép.
- RFS dùng khi chức năng đòi hỏi dung sai hình học phải nghiêm ngặt bất kể kích thước thực tế dao động thế nào — ví dụ các đặc tính liên quan tới cân bằng động hoặc khớp nối chính xác cao, nơi dung sai thưởng có thể gây rủi ro chức năng dù về lý thuyết vẫn lắp vừa.
Thuật ngữ
- Dung sai thưởng (bonus tolerance): phần dung sai cộng thêm khi đặc tính lệch khỏi điều kiện MMC/LMC ghi trên bản vẽ.
- Kích thước thực tế (actual local size): kích thước đo được thực tế trên chi tiết đã gia công, dùng để tính dung sai thưởng.
Tài liệu tham khảo
- GD&T Basics, The ASME Y14.5 GD&T Standard (MMC/LMC, quy tắc dung sai thưởng): https://www.gdandtbasics.com/asme-y14-5-gdt-standard/