ISO 5725 tách độ chính xác thành độ đúng (trung bình có lệch chuẩn không) và độ chụm (các kết quả có sát nhau không). Độ chụm chia tiếp thành độ lặp lại — cùng người, cùng dụng cụ, đo liên tiếp — và độ tái lập khi đổi người, dụng cụ hoặc phòng đo.
Nội dung thuộc chuyên trang Đo lường & dung sai của cokhi.net, viết ở góc nguyên lý phép đo.
Hai trục độc lập: đúng và chụm
Một bộ kết quả đo có thể chụm mà lệch, tản mà đúng trung bình, hoặc cả hai cùng tệ. Nhầm hai khái niệm này dẫn tới xử lý sai:
| Hiện tượng | Nguyên nhân điển hình | Xử bằng cách nào |
|---|---|---|
| Kết quả chụm nhưng lệch khỏi trị chuẩn | Sai số hệ thống: dụng cụ trôi chuẩn, chỉnh không sai, nhiệt độ lệch | Hiệu chuẩn và chỉnh lại điểm không |
| Kết quả tản, trung bình lại đúng | Sai số ngẫu nhiên: lực đo không đều, rung, gá không lặp lại, người đọc khác nhau | Siết quy trình đo; hiệu chuẩn ⛔ không giúp gì |
| Vừa tản vừa lệch | Cả hai nguyên nhân trên | Hiệu chuẩn trước, rồi mới siết quy trình |
Nguồn: khung khái niệm theo ISO 5725-1 — Accuracy (trueness and precision) of measurement methods and results — Part 1: General principles and definitions (https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:5725:-1:ed-1:v1:en) và ISO 5725-2 — phương pháp cơ bản xác định độ lặp lại và độ tái lập (https://www.iso.org/standard/69419.html) — tra ngày 26/08/2026. Ngưỡng chấp nhận cụ thể (tỷ lệ tản so với dung sai): đang cập nhật — ngưỡng này do quy trình chất lượng của từng nơi đặt, ⛔ không có con số chung.
🔑 Câu đáng nhớ: hiệu chuẩn kéo tâm chùm về đúng, nó ⛔ không làm chùm bớt tản.
Lặp lại và tái lập — đổi cái gì thì gọi là gì
- Độ lặp lại (repeatability): giữ nguyên mọi thứ — cùng người, cùng dụng cụ, cùng chi tiết, cùng chỗ, đo liên tiếp trong thời gian ngắn. Phần tản còn lại là do bản thân phép đo và dụng cụ.
- Độ tái lập (reproducibility): đổi điều kiện — đổi người đo, đổi dụng cụ, đổi ca, đổi phòng đo. Phần tản thêm ra là do điều kiện đã đổi, thường lớn hơn phần lặp lại.
Ý nghĩa quản lý rất trực tiếp: nếu độ tái lập xấu hơn hẳn độ lặp lại thì vấn đề không nằm ở dụng cụ mà nằm ở cách người ta đo — tư thế gá, lực đo, điểm đo, cách đọc. Mua panme đắt hơn không sửa được loại vấn đề này.
Vì sao phải quan tâm khi nghiệm thu dung sai
Phần tản của phép đo ăn vào khoảng dung sai của chi tiết. Nếu chi tiết có dung sai vài chục micromet mà phép đo tản gần bằng chừng ấy, thì kết quả nghiệm thu gần như ngẫu nhiên: hàng đạt bị loại và hàng hỏng lọt lưới, cả hai cùng lúc.
Trước khi kết luận một lô "không đạt", việc cần làm là kiểm chính phép đo: đo lặp vài lần cùng chi tiết, rồi cho người khác đo lại. Muốn biết khoảng dung sai đang nói tới rộng bao nhiêu, tra dung sai của kích thước đang nghiệm thu; còn quan hệ giữa độ không đảm bảo đo và dung sai xem hiệu chuẩn thiết bị đo và liên kết chuẩn.
Ba nguồn tản hay bị bỏ qua
- Lực đo không đều. Người bóp mạnh, người bóp nhẹ — trực tiếp thành độ tái lập xấu. Cơ cấu cóc của panme sinh ra để loại nguồn này; cơ chế sai số theo hình học dụng cụ xem nguyên tắc Abbe.
- Gá không lặp lại. Đặt chi tiết lệch vài độ mỗi lần là đo ra vài số khác nhau, nhất là với đồng hồ so.
- Chi tiết chưa cân bằng nhiệt. Đo ngay sau gia công thì mỗi lần đo là một nhiệt độ khác — xem nhiệt độ chuẩn khi đo.
Câu hỏi thường gặp
Độ lặp lại và độ tái lập khác nhau thế nào? Độ lặp lại đo phần tản khi giữ nguyên mọi điều kiện — cùng người, cùng dụng cụ, cùng chi tiết, đo liên tiếp. Độ tái lập đo phần tản khi đổi điều kiện — đổi người, đổi dụng cụ, đổi ca hoặc đổi phòng đo.
Hiệu chuẩn có làm phép đo bớt tản không? Không. Hiệu chuẩn xử lý sai số hệ thống, tức kéo trung bình về đúng. Phần tản do lực đo, gá lắp và người đọc phải xử bằng quy trình đo, không phải bằng hiệu chuẩn.
Độ đúng và độ chụm khác nhau ở đâu? Độ đúng nói trung bình của nhiều kết quả có lệch khỏi trị chuẩn không; độ chụm nói các kết quả có sát nhau không. Một phép đo có thể chụm mà lệch, hoặc tản mà trung bình đúng.
Hai người đo cùng một chi tiết ra hai số thì ai sai? Chưa chắc ai sai — đó là biểu hiện của độ tái lập. Việc cần làm là xác định phần tản đó lớn bao nhiêu so với dung sai của chi tiết, rồi siết lại quy trình đo nếu nó chiếm phần đáng kể.
Tài liệu tham khảo
- ISO 5725-1:1994 — Accuracy (trueness and precision) of measurement methods and results — Part 1: General principles and definitions: https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:5725:-1:ed-1:v1:en
- ISO 5725-2 — Basic method for the determination of repeatability and reproducibility of a standard measurement method: https://www.iso.org/standard/69419.html (tra 26/08/2026).
Nhãn minh bạch: Bài kiến thức nền do Ban Biên tập Kỹ thuật cokhi.net biên soạn. Sơ đồ là hình khái niệm, không theo tỉ lệ. Bài nêu khái niệm và cách phân biệt, ⛔ không nêu ngưỡng chấp nhận bằng số — ngưỡng đó do quy trình chất lượng của từng nơi đặt, ô tương ứng ghi "đang cập nhật".