Bạc côn kẹp và vòng khóa trục biến lực siết vít dọc trục thành áp suất ép hướng kính trên toàn chu vi, giữ mayơ bằng ma sát trên trục trơn. Trục ⛔ không bị khoét, mối ghép ⛔ không có khe hở, và vị trí góc lẫn vị trí dọc chỉnh được tuỳ ý khi lắp.
Nội dung thuộc chuyên trang Thiết kế – chế tạo máy của cokhi.net, viết ở góc nguyên lý.
Cơ chế: mặt côn đổi hướng lực
Bộ phận cốt lõi là một bạc có mặt ngoài côn và thân xẻ rãnh, đặt giữa trục và lỗ côn của mayơ. Khi siết vít theo phương dọc trục, bạc bị đẩy sâu vào lỗ côn; mặt côn đổi hướng lực dọc thành lực hướng kính, làm bạc co lại ôm chặt trục và đồng thời nong mayơ ra.
Kết quả tương đương một mối lắp có độ dôi nhưng dựng được tại chỗ bằng cờ lê thay vì phải ép hoặc gia nhiệt. Cơ chế truyền mô-men giống hệt mối ghép độ dôi (ép căng): ma sát trên diện tích tiếp xúc lớn, ⛔ không qua hai mặt bên hẹp như then bằng.
Nguồn cơ chế: mô tả kỹ thuật công khai của nhà sản xuất — Fenner Taper Lock® Bush (https://fptgroup.com/en/products/shaft-fixings/taper-lock-bushes/) nêu rõ việc siết vít ép bạc vào lỗ côn cho tới khi đạt trạng thái tương đương lắp ép; Zero-Max Keyless Shaft Bushings (https://www.zero-max.com/keyless-shaft-bushings) nêu nguyên lý kẹp mayơ vào trục bằng lực ma sát hướng kính sinh ra khi siết bộ vít nén một mặt côn — tra ngày 26/08/2026. Trị số mô-men siết và mô-men truyền được của từng cỡ: đang cập nhật — mỗi hãng có bảng riêng, ⛔ không suy chung.
Được gì so với then
| Tiêu chí | Then bằng | Bạc côn kẹp / vòng khóa |
|---|---|---|
| Tiết diện trục | Bị khoét rãnh ⇒ yếu đi, có góc tập trung ứng suất | Giữ nguyên — trục trơn |
| Khe hở | Có, tuỳ kiểu lắp ⇒ gõ khi đảo chiều | ⛔ Không ⇒ ⛔ không gõ, ⛔ không rơ |
| Vị trí góc của mayơ | Cố định theo rãnh | Chỉnh tuỳ ý khi lắp |
| Vị trí dọc trục | Cần vai tựa hoặc vòng chặn | Tự giữ, đặt ở đâu siết ở đó |
| Tháo lắp lại | Được, rãnh mòn dần | Được nhiều lần |
| Điều kiện làm việc | Chịu được siết sai | Phụ thuộc hoàn toàn vào lực siết đúng |
Rủi ro đặc trưng: mối ghép ma sát ⛔ không có "phanh dự phòng"
Then hỏng thì còn thấy tiếng gõ, còn rơ tăng dần. Mối ghép ma sát thì hoặc giữ, hoặc trượt — và khi đã trượt thì mayơ quay trơn trên trục, mài mòn cả hai mặt rất nhanh trước khi ai kịp nhận ra. Vài lưu ý thực tế đi kèm:
- Siết đúng mô-men, đúng trình tự, siết nhiều vòng. Siết chặt một vít trước khi các vít khác vào đủ sẽ làm bạc ngồi lệch. Cơ chế lực căng ban đầu trong vít xem cơ học mối ghép ren: lực căng ban đầu (preload).
- Mặt trục và mặt bạc phải sạch, khô, ⛔ không dầu mỡ. Bôi trơn mặt ma sát là làm giảm chính thứ giữ mối ghép — trừ khi tài liệu của hãng yêu cầu ngược lại cho mặt ren.
- Kiểm lại sau vài giờ chạy đầu. Lún bề mặt làm lực siết giảm; đây cũng là cơ chế tự nới của mối ghép ren nói chung — xem chống tự nới lỏng mối ghép ren.
- Độ nhám và dung sai đường kính trục vẫn quan trọng. Trục quá nhẵn hoặc quá nhỏ so với dải cho phép đều làm giảm khả năng giữ — tra bảng tra dung sai lắp ghép trục – lỗ để biết dải kích thước đang làm việc.
Chọn kiểu nào cho cụm của bạn
| Bài toán của bạn | Nên chọn | Vì sao |
|---|---|---|
| Puly, đĩa xích lắp trên trục động cơ tiêu chuẩn, muốn chỉnh vị trí góc | Bạc côn kẹp | Lắp bằng cờ lê, chỉnh được góc và vị trí dọc |
| Tải đảo chiều liên tục, ⛔ không cho phép rơ | Vòng khóa trục | ⛔ Không khe hở ⇒ ⛔ không có va đập ngược |
| Trục nhỏ, tải nhẹ, cần rẻ và thay nhanh | Then bằng | Hàng tiêu chuẩn, thợ nào cũng làm được |
| Cụm ⛔ không có chỗ cho bạc dày thêm quanh trục | Then hoặc mối ghép đa giác | Bạc côn cần thêm không gian hướng kính |
| Chỉ cần chặn dịch chuyển dọc trục | Phe cài / vòng chặn | Rẻ hơn nhiều, đúng vai |
Câu hỏi thường gặp
Bạc côn kẹp giữ chi tiết bằng gì? Bằng ma sát. Siết vít theo phương dọc trục đẩy bạc vào lỗ côn của mayơ; mặt côn đổi hướng lực thành áp suất hướng kính, ép bạc ôm chặt trục trên toàn chu vi.
Dùng bạc côn thì trục có cần rãnh then không? Không. Trục để trơn — đó chính là ưu điểm chính: tiết diện trục giữ nguyên và không có góc rãnh tập trung ứng suất.
Vì sao mối ghép này hỏng đột ngột chứ không rơ dần? Vì nó là mối ghép ma sát: hoặc giữ, hoặc trượt. Khi lực ép không đủ, mayơ quay trơn trên trục và mài mòn cả hai mặt rất nhanh, không có giai đoạn rơ dần như mối ghép then.
Có được bôi mỡ vào mặt trục khi lắp không? Không, trừ khi tài liệu của hãng yêu cầu. Mỡ làm giảm hệ số ma sát — tức làm giảm chính thứ giữ mối ghép.
Bạc côn kẹp so với mối ghép độ dôi ép căng thì sao? Cùng nguyên lý truyền mô-men bằng ma sát, khác ở cách tạo áp suất: mối ghép độ dôi cần lực ép hoặc gia nhiệt khi lắp, còn bạc côn dựng áp suất tại chỗ bằng cách siết vít nên tháo lắp lại dễ hơn nhiều.
Tài liệu tham khảo
- Fenner — Taper Lock® Bush, nguyên lý siết vít ép bạc vào lỗ côn: https://fptgroup.com/en/products/shaft-fixings/taper-lock-bushes/ (tra 26/08/2026).
- Zero-Max — Keyless Shaft Bushings, nguyên lý kẹp bằng lực ma sát hướng kính: https://www.zero-max.com/keyless-shaft-bushings (tra 26/08/2026).
Nhãn minh bạch: Bài kiến thức nền do Ban Biên tập Kỹ thuật cokhi.net biên soạn. Sơ đồ là hình khái niệm, không theo tỉ lệ. Bài nêu cơ chế, dẫn theo tài liệu kỹ thuật công khai của hãng; ⛔ không nêu mô-men siết hay mô-men truyền được của bất kỳ cỡ nào — ô đó ghi "đang cập nhật", phải lấy từ bảng của chính hãng sản xuất bộ bạc đang dùng.