Trả lời trực tiếp: Lệch song song là hai đường tâm trục song song nhưng không trùng nhau; lệch góc là hai đường tâm cắt nhau một góc. Thực tế hầu như luôn tồn tại cả hai, ở cả mặt phẳng đứng lẫn mặt phẳng ngang, nên căn chỉnh là bài toán bốn thành phần chứ không phải một.
Nội dung thuộc chuyên trang Vận hành & bảo trì của cokhi.net — ở góc phân biệt dạng lệch và trình tự căn chỉnh, không thay thế hướng dẫn của nhà sản xuất máy cụ thể.
Hai dạng lệch khác nhau ở đâu?
- Lệch song song: hai đường tâm song song, cách nhau một khoảng. Khớp nối phải chịu một lực ngang không đổi trong suốt vòng quay.
- Lệch góc: hai đường tâm chụm hoặc xoè, tạo một góc. Khoảng cách giữa hai mặt bích khớp nối khi đó không đều quanh chu vi, chỗ hở nhiều chỗ hở ít.
Mỗi dạng lại xuất hiện riêng trên mặt phẳng đứng và mặt phẳng ngang, nên tổng cộng có bốn thành phần cần xử. Đây là lý do căn chỉnh không thể làm bằng cách nhìn và gõ chỉnh: chỉnh giảm được thành phần này có thể làm tăng thành phần khác. Khả năng dung nạp lệch của từng kiểu nối rất khác nhau, xem bài khớp nối trục.
Lệch trục gây hư hỏng theo cơ chế nào?
Trục lệch bị uốn tuần hoàn mỗi vòng quay, sinh tải phụ đi thẳng vào ổ và vào phớt. Bốn hệ quả thường thấy:
| Bộ phận | Biểu hiện | Vì sao |
|---|---|---|
| Khớp nối | Nóng, phần tử đàn hồi mòn hoặc nứt sớm | Biến dạng lặp lại mỗi vòng quay |
| Ổ lăn | Nóng, tuổi thọ ngắn hơn tính toán | Chịu tải phụ không nằm trong bài toán chọn ổ |
| Phớt | Rò rỉ ở phía gần khớp nối | Cổ trục dao động, môi phớt không bám đều |
| Rung động | Thành phần rung ở hai lần tốc độ quay và có hướng dọc trục | Lực ép khớp nối lặp hai lần mỗi vòng |
Bảng nêu quan hệ nhân quả, không nêu ngưỡng dung sai căn chỉnh — dung sai đó khác nhau theo tốc độ quay và theo kiểu khớp nối, phải lấy từ tài liệu của máy. Dấu hiệu rung đặc trưng để nhận ra lệch trục nằm ở bài chẩn đoán hỏng hóc qua rung động; triệu chứng tại chính khớp nối thì xem khớp nối trục rung, nóng hoặc mòn nhanh. Phần tuổi thọ ổ giảm ra sao khi tải tăng được trình bày ở bài tuổi thọ vòng bi L10.
Vì sao phải xử chân máy vênh trước khi căn?
Chân máy vênh là tình trạng một trong các chân không tiếp xúc đều với bệ khi siết bulông. Siết chặt sẽ kéo thân máy biến dạng theo, và mọi số đo căn chỉnh sau đó đều đo trên một thân máy đang bị vặn.
Hệ quả rất dễ nhận ra khi đã biết: căn xong thấy đạt, siết bulông xong đo lại thì lệch, chỉnh tiếp thì thành vòng luẩn quẩn không hội tụ. Vì vậy trình tự đúng luôn bắt đầu bằng kiểm tra tiếp xúc của từng chân, xử bằng căn đệm ở chân hụt, rồi mới bắt đầu căn trục. Bỏ bước này là nguyên nhân phổ biến nhất khiến một ca căn chỉnh kéo dài mà không về được dung sai.
Căn nguội rồi máy nóng lên thì sao?
Máy được căn khi nguội nhưng làm việc khi nóng. Thân máy, gối đỡ và bệ giãn nở khác nhau, nên vị trí tương đối của hai trục ở trạng thái làm việc khác với lúc căn. Máy có chênh nhiệt độ lớn giữa hai đầu — bơm nóng kéo bằng động cơ nguội là ví dụ điển hình — sẽ dịch chuyển đáng kể sau khi chạy.
Cách xử là đặt sẵn một lượng lệch có chủ ý khi căn nguội, sao cho khi máy đạt nhiệt độ làm việc thì hai trục về đúng đồng tâm. Lượng bù này lấy từ tài liệu của nhà sản xuất hoặc từ số liệu đo dịch chuyển nhiệt của chính máy đó, không suy đoán. Sau khi máy chạy ổn định, cách kiểm tra rẻ nhất là đo lại rung động và so với lần trước theo khung đánh giá ở bài rung động máy. Điều kiện lắp ổ lên trục và vào gối cũng ảnh hưởng tới kết quả, xem lắp ổ lăn lên trục và vào gối.
Câu hỏi thường gặp
Khớp nối đàn hồi có bù được lệch trục không? Bù được một phần và chỉ trong giới hạn của chính nó. Phần tử đàn hồi hấp thụ lệch bằng cách biến dạng lặp lại, nên lệch càng lớn thì nó càng mòn nhanh — dùng khớp nối mềm để khỏi phải căn là đổi một việc làm một lần lấy một chi phí lặp lại.
Cân bằng động có thay được căn chỉnh không? Không. Cân bằng xử mất cân bằng của rotor, căn chỉnh xử vị trí tương đối giữa hai trục. Hai việc khác nhau, biểu hiện rung cũng khác nhau.
Căn xong bao lâu nên kiểm lại? Kiểm lại sau khi máy đã chạy đủ nóng ở lần khởi động đầu tiên, và mỗi khi có tác động làm đổi vị trí tương đối: thay ổ, thay khớp nối, sửa bệ, hoặc sau va chạm.