Không cạnh nào của chi tiết thật sắc lý tưởng: nó hoặc thừa vật liệu thành ba via, hoặc hụt vật liệu thành vết lẹm. ISO 13715 cho ký hiệu để ghi rõ trạng thái nào được phép và trong giới hạn bao nhiêu. Với dung sai, cạnh không xác định là thứ làm mỏ đo tì sai chỗ và làm chi tiết không lắp lọt dù mọi kích thước đều đạt.
Nội dung thuộc chuyên trang Đo lường & dung sai của cokhi.net, viết ở góc nguyên lý và tiêu chuẩn chi phối.
Bản vẽ vẽ cạnh sắc, chi tiết thật thì không
Bản vẽ kỹ thuật biểu diễn hình dạng hình học lý tưởng: hai mặt gặp nhau ở một cạnh không có bề rộng. Chi tiết thật không làm được điều đó — mọi phương pháp gia công đều để lại một trong hai trạng thái ở chỗ giao nhau:
- Thừa vật liệu (passing) — vật liệu bị đẩy tràn ra ngoài đường bao lý thuyết. Ba via sau phay, khoan, cắt là dạng phổ biến nhất; ba via sau dập thì gắn với khe hở chày–cối, xem khe hở chày cối khuôn dập và mép cắt, ba via.
- Hụt vật liệu (undercut) — vật liệu bị lấy đi quá đường bao, thành vết lẹm hoặc bo cong ở chân cạnh.
Vì cả hai đều xảy ra, bản vẽ nghiêm túc phải quyết định trạng thái nào được phép ở cạnh nào thay vì im lặng — im lặng nghĩa là mỗi xưởng làm một kiểu.
ISO 13715 nói gì
ISO 13715 — Technical product documentation — Edges of undefined shape — Indication and dimensioning — quy định quy tắc ghi và ghi kích thước cho cạnh không xác định, cùng tỉ lệ và kích thước của các ký hiệu đồ họa dùng để ghi.
Ba phần tử ký hiệu là cốt lõi:
| Phần tử | Nghĩa |
|---|---|
| + | Cho phép thừa vật liệu (ba via) trong giới hạn ghi kèm |
| − | Yêu cầu lấy bớt vật liệu (vết lẹm/bo) trong giới hạn ghi kèm |
| ± | Cho phép một trong hai, tức thừa hoặc hụt, trong giới hạn ghi kèm |
Điểm khác biệt cần nhớ khi so với vát mép thường: vát mép (chamfer) là chi tiết hình học được ghi rõ cả kích thước lẫn góc — nó là một mặt có yêu cầu. Còn cạnh theo ISO 13715 chỉ được khống chế khoảng cho phép của phần thừa hoặc hụt, không định nghĩa góc. Hai thứ này không thay thế nhau: cạnh cần góc xác định thì vẫn phải ghi vát mép trên bản vẽ, quy ước ghi xem AutoCAD — lệnh và quy ước bản vẽ cơ khí.
Nguồn: ISO 13715:2017 — Technical product documentation — Edges of undefined shape — Indication and dimensioning, trang tiêu chuẩn ISO: https://www.iso.org/standard/61328.html · bản xem thử: https://cdn.standards.iteh.ai/samples/61328/9d5cfd44313f43adba7b27ba43e71b92/ISO-13715-2017.pdf — tra ngày 27/08/2026. ⚠️ Trị số giới hạn cho từng loại cạnh: đang cập nhật — do bản vẽ chỉ định theo chức năng, tiêu chuẩn không áp một trị số chung.
Ba via đánh lừa phép đo thế nào
Đây là lý do bài này nằm trong chuyên trang đo lường chứ không phải trong chuyên trang bản vẽ.
- Mỏ đo tì lên ba via chứ không lên mặt. Thước cặp đo chiều dày một tấm vừa phay: nếu mỏ chạm gờ nhô lên ở mép, số đọc lớn hơn chiều dày thật. Sai số này luôn cùng một chiều, nên nó là sai số hệ thống chứ không tự triệt tiêu khi đo nhiều lần — khác hẳn phần tản bàn ở độ lặp lại và độ tái lập của phép đo.
- Ba via ở miệng lỗ làm đầu đo lỗ vướng, cho số nhỏ hơn thật, và làm chốt calip Go không lọt dù lỗ đạt — nguyên tắc hai chốt xem calip giới hạn go/no-go.
- Ba via làm hỏng chuẩn gá. Chi tiết đặt lên bàn máp hoặc đồ gá mà có ba via ở mặt tựa thì nó kênh — mọi phép đo lấy mặt đó làm chuẩn đều lệch. Vai trò của chuẩn xem nhóm dung sai hướng: song song, vuông góc, nghiêng.
Quy tắc thực hành gọn: gỡ ba via rồi mới đo, và nếu quy trình nghiệm thu đo trước khi gỡ ba via thì phải ghi rõ điều đó trong quy trình để mọi người đo cùng một trạng thái chi tiết.
Cạnh quyết định chuyện lắp được hay không
Ba tình huống lắp ghép phụ thuộc trực tiếp vào trạng thái cạnh:
- Ba via ở miệng lỗ hoặc đầu trục làm chi tiết không lắp vào được dù đường kính đạt — vì thứ chạm nhau đầu tiên là gờ nhô, không phải mặt trụ. Cách đọc kích thước theo mặt bao so với hai điểm xem đo lỗ mỗi hướng một số: ovan, côn và kích thước cục bộ hai điểm.
- Lắp chặt gần như luôn cần vát mép dẫn hướng ở đầu vào. Không có vát mép, lực ép ban đầu dồn vào một vòng mép sắc, gây cào xước dọc trục và bóc vật liệu — trực tiếp làm giảm độ dôi mà mối ghép độ dôi dựa vào để truyền mô-men.
- Ba via bong ra trong lúc chạy máy thành hạt cứng lọt vào khe hở, ổ trượt hoặc hệ thủy lực — hỏng cụm vì một chi tiết vẫn "đạt kích thước".
Ghi lên bản vẽ thế nào cho xưởng làm đúng
- Chọn cạnh nào cần ghi. Không phải mọi cạnh, chỉ những cạnh có chức năng: mặt lắp ghép, mặt tựa chuẩn, cạnh có người cầm nắm, cạnh dẫn hướng khi lắp.
- Ghi ký hiệu ISO 13715 với giới hạn cụ thể cho cạnh không xác định; ghi vát mép có kích thước và góc cho cạnh cần hình học xác định.
- Ghi ghi chú chung cho các cạnh còn lại, thay vì để trống hoàn toàn.
- Nói rõ thời điểm nghiệm thu — trước hay sau khi gỡ ba via, và trước hay sau khi phủ; ảnh hưởng của lớp phủ lên kích thước xem trừ hao kích thước trước khi mạ và phủ.
Cách đưa những ghi chú này vào bản vẽ 2D xuất từ mô hình 3D xem xuất bản vẽ 2D từ mô hình 3D đúng chuẩn.
Câu hỏi thường gặp
ISO 13715 quy định cái gì? Quy định quy tắc ghi và ghi kích thước cho cạnh không xác định trên tài liệu kỹ thuật, cùng tỉ lệ và kích thước của các ký hiệu đồ họa dùng để ghi trạng thái cạnh — phần thừa vật liệu, phần hụt vật liệu, hoặc cho phép cả hai.
Ba via và vát mép khác nhau thế nào trên bản vẽ? Vát mép là chi tiết hình học được ghi cả kích thước lẫn góc, nên nó là một mặt có yêu cầu rõ ràng. Cạnh theo ISO 13715 chỉ khống chế khoảng cho phép của phần thừa hoặc hụt và không định nghĩa góc.
Ba via ảnh hưởng tới phép đo thế nào? Mỏ đo tì lên gờ nhô thay vì lên mặt, cho số đọc lệch luôn theo một chiều — đó là sai số hệ thống, không tự triệt tiêu khi đo nhiều lần. Ba via ở mặt tựa còn làm chi tiết kênh trên đồ gá, khiến mọi phép đo lấy mặt đó làm chuẩn đều lệch.
Vì sao lắp chặt cần vát mép ở đầu vào? Vì không có vát mép dẫn hướng, lực ép ban đầu dồn vào một vòng mép sắc, gây cào xước dọc trục và bóc vật liệu khỏi mặt lắp — làm giảm chính độ dôi mà mối ghép dựa vào để truyền mô-men.
Nên đo trước hay sau khi gỡ ba via? Nên gỡ ba via rồi mới đo. Nếu quy trình nghiệm thu bắt buộc đo trước, phải ghi rõ điều đó trong quy trình để mọi người cùng đo trên một trạng thái chi tiết.
Tra và kiểm tiếp
- Xem sơ đồ hai trạng thái cạnh ở đầu bài, rồi soát lại bản vẽ đang làm: cạnh nào có chức năng mà chưa được ghi gì?
- Tra khoảng dung sai của mối lắp để biết một gờ ba via ăn hết bao nhiêu phần: công cụ tra dung sai ISO 286.
- So sánh cách khống chế kích thước và hình dạng: nguyên tắc bao Ⓔ và nguyên tắc độc lập ISO 8015 và bảng tra dung sai lắp ghép trục – lỗ.
Tài liệu tham khảo
- ISO 13715:2017 — Technical product documentation — Edges of undefined shape — Indication and dimensioning: https://www.iso.org/standard/61328.html · bản xem thử: https://cdn.standards.iteh.ai/samples/61328/9d5cfd44313f43adba7b27ba43e71b92/ISO-13715-2017.pdf (tra 27/08/2026).
- ISO 8015:2011 — GPS — Fundamentals — Concepts, principles and rules (quan hệ giữa kích thước và hình dạng).
- ISO 286-1:2010 — GPS — ISO code system for tolerances on linear sizes (khoảng dung sai để so với ảnh hưởng của cạnh).
Nhãn minh bạch: Bài kiến thức nền do Ban Biên tập Kỹ thuật cokhi.net biên soạn. Sơ đồ là hình khái niệm, phần thừa và phần hụt vật liệu vẽ phóng đại. Bài nêu quy ước ghi và số hiệu tiêu chuẩn; trị số giới hạn cho từng loại cạnh ghi rõ "đang cập nhật" vì tiêu chuẩn không áp một trị số chung — bản vẽ chỉ định theo chức năng.